Telhîsul Miftâh (Yeni Dizgi - Tahkîkli); Yeni Dizgi - Tahkikli _{Yeni Dizgi - Tahkikli}

Hatîb el-Kazvînî (ö. 739/1338) tarafından, Sekkâkî'nin (ö. 626/1229) kaleme aldığı Arap edebiyatının meşhur eserlerinden Miftâhu'l-‘Ulûm'un belâgata dair üçüncü bölümü üzerine yapılan ihtisar çalışmasıdır. İlim erbabı katında pek rağbet edilen bu kıymetli eser, Osmanlı medreselerinde uzun yıllar okutularak günümüze kadar gelmiştir. Arapça, Türkçe, Farsça'yı çok iyi bilen ve Arap belâgatı başta olmak üzere Arap dili, fıkıh, fıkıh usulü ve kelâm sahasında otorite kabul edilen Hatîb el-Kazvînî, Telhîsu'l-Miftâh eserinde; belâgatı, sadece yaşanan, tadılan, fakat anlatılamaz bir duyuş olmaktan çıkartmış, belirli tanım, ilke ve kuralları bulunan ve bunlar yoluyla başkalarına kolaylıkla anlatılabilen ilmî bir disipline dönüştürmüştür. Hatîb el-Kazvînî'nin Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulan Telhîsu'l-Miftâh ve kaleme aldığı şerhi el-Îzâh üzerine; şerh, hâşiye, ta‘lik, ihtisar ve nazma çekme şeklinde pek çok çalışma yapılmıştır. ÖZETLE TELHÎSU'L-MİFTÂH ESERİ Hatîb el-Kazvînî'nin kaleme aldığı bir eserdir. “et-Telhîs” adıyla da meşhurdur. Ebû Ya‘kûb es-Sekkâkî'nin Miftâhu'l-‘Ulûm'unun belâgata dair üçüncü bölümünün ihtisarıdır. Müellif “el-Îzâh” adıyla eseri üzerine ilk şerhi yazmış diğer şârihlere öncülük etmiştir. Telhîsu'l-Miftâh, bir mukaddime ile üç bölüm ve bir hâtimeden meydana gelmiştir. Müellif Kazvînî, eserin mukaddimesinde fesahat ve belâgat kavramlarının tanımını, kısım ve şartlarını incelemiştir. Ayrıca 1. bölümde Me‘ânî, 2. bölümde Beyân, 3. bölümde Bedî‘ ilmini ele almıştır. Hâtime kısmında serikat (şiir çalıntıları) meselesiyle edebî bir parçanın giriş, gelişme, sonuç bölümlerini kapsayan kompozisyon tekniği ile alakalı bazı temel bilgilere yer vermiştir. HATÎB EL-KAZVÎNÎ (ö. 739/1338) RAHİMEHÜLLÂH Arap belâgatı âlimi, teorisyeni Hatîb el-Kazvînî, 666/1268 senesinde Musul'da doğmuştur. Nisbesiyle beraber tam olarak ismi; Ebü'l-Meâlî Celâlüddîn el-Hatîb Muhammed b. Abdirrahmân b. Ömer b. Ahmed b. Muhammed b. Abdilkerîm b. el-Hasen b. Alî b. Ahmed b. Dülef b. Ebî Dülef el-İclî el-Kazvînî ed-Dimeşkî eş-Şâfiî'dir. Nesebi, Abbâsî valilerinden ve kumandanlarından, şair ve edip Ebû Dülef el-İclî'ye dayanmaktadır. Şam Emeviyye Camii'nde uzun yıllar hatiplik yaptığı için “Hatîb” ve “Hatîbü Dımaşk” olarak meşhurdur. İlmi Şahsiyeti Hatîb el-Kazvînî, temel dinî bilgileri Başkadı olan babasından almış yanı sıra kendisinden fıkıh ve özellikle Şâfiî fıkhını okumuştur. Moğollar'ın Suriye ve Musul'u işgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Anadolu'ya göç etmiş, Tokat yöresine yerleşmiştir. Burada eğitimine devam ederek tamamlayan Hatîb, yirmi yaşında iken Tokat'ın Niksar kazasına kadı olarak tayin edilmiştir. Hatîb el-Kazvînî 689/1290 tarihinde, babasının vefatı üzerine abisi İmâdüddin ile birlikte Şam'a hicret etmiştir. Ayrıca abisi İmâdüddin, aynı yıl içerisinde Şam'daki Ümmü's-Sâlih Medresesi'ne müderris olarak tayin edilmiştir. Hatîb el-Kazvînî, burada İzzeddin Ebü'l-Abbâs Ahmed b. İbrâhîm el-Fârûsî'den hadis, Başkadı Şehâbeddin el-Erbîlî'den fıkıh, hadis, Arap dili ve belâgatı almıştır. Ayrıca Başkadı Süleyman b. Hamza el-Makdisî'den fıkıh ve hadis, Alemüddin el-Kâsım b. Muhammed el-Birzâlî'den hadis, Şemseddin Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Eykî'den de aklî ilimleri tahsil etmiştir. 705 senesinde Şam Emeviyye Camii'nde hatiplik yapmaya başlamış olan Hatîb el-Kazvînî, “Hatîb” ve “Hatîbü Dımaşk” olarak meşhur olmuştur. Burada hatiplikle beraber kadılıkta yapmıştır. Ayrıca Dımaşk'ta hatiplikle beraber kadılık yapan üç kişiden biri olduğu da denilmiştir. Bunlar; İmâdüddîn Abdülkerim b. Abdissamed el-Harestânî, Bedruddîn Muhammed b. Cemâ‘a, (Müellif) Celâlüddîn Muhammed el-Kazvînî. Şam'da hatipliğin yanı sıra başkadılık, kazaskerlik, Âdiliyye ve Gazzâliyye medreselerinde müderrislik de yapan Hatîb el-Kazvînî, 727/1327 yılında Mısır'a davet edilerek kendisine başkadılık görevi verilmiştir. Ayrıca Mısır'da bulunduğu zaman zarfında Nâsıriyye, Sâlihiyye ve Kâmiliyye medreselerinde müderrislik de yapmıştır. Çocuklarının hataları yüzünden sultan Muhammed b. Kalavun'a defalarca şikâyet edilen Hatîb el-Kazvînî, sonunda 738'de (1337-38 yılında) Mısır başkadılığından alınıp tekrar Şam'a kadı olarak gönderilmiştir. (Daha önce Memlük Sultanı, Kazvînî'nin hatırı için oğlu Cemâleddin Abdullah'ın yolsuzluk ve suçlarını bağışladığı da kaydedilmiştir.) Ayrıca oğulları Cemâleddin Abdullah, Tâceddin Abdürrahim, Bedreddin ve Sadreddin; müderrislik, kadılık, kadı nâibliği ve kazaskerlik gibi görevlerde bulunmuşlardır. Talebeleri ve Vefatı Arapça'nın yanı sıra Türkçe ve Farsça'yı da çok iyi bilen Hatîb el-Kazvînî, Arap belâgatı başta olmak üzere Arap dili, fıkıh, fıkıh usulü ve kelâm sahalarında zamanının otoritesi kabul edilmiştir. Şam ve Mısır'da kaldığı müddet zarfında fıkıh, usûl-i fıkıh, usûlü'd-dîn, hadis, tefsir, Arap dili ve belâgatı gibi farklı alanlarda pek çok sayıda talebe yetiştirmiştir. Önde gelen bazı talebeleri arasında; Selâhaddin es-Safedî, Bahâeddin İbn Akîl, İbn Râfi‘, Bahâeddin es-Sübkî, Nâzırülceyş Muhibbüddin el-Halebî ve Ömer b. Reslân el-Bulkînî zikredilmiştir. Hatîb el-Kazvînî Rahimehüllâh 738 senesinde Mısır'ın baş kadılığından alındığında bütün mal varlığını satarak 230.000 dirhem değerindeki borcunu ödemiş, ardından Şam'a dönmüştür. Şam'a döndükten kısa bir müddet sonra felç geçirmiştir. Büyük küçük herkes tarafından sevip sayılan Hatîb el-Kazvînî, 15 Cemâziyelevvel 739'da (1338) tarihinde vefat etmiş ve Emeviyye Camii'nin önündeki Mekâbirü's-Sûfiyye'ye defnedilmiştir. Onun vefat haberi, devlet ricali ve şairler dahil herkesi hüzne boğmuştur. Hatta şairler onun hakkında birçok mersiye de yazmıştır. “Allah Teâlâ Rahmet Eylesin, Mekanını Firdevs Kılsın” Âmin BAZI ÂLİMLERİN HATÎB EL-KAZVÎNÎ HAKKINDAKİ SÖZLERİ Zehebî Rahimehüllâh: “Müderrislik yapan, fetva veren, münazara eden ve icazet veren biriydi. Şemaili güzel, ahlâkı iyi, fesahat ve derin ilim sahibiydi. Bir süre felç geçirmişti. Usul ile ilgili güzel kitap tasnif etmiş, aynı zamanda meânî ve beyân hususunda küçük ve büyük iki kitap da kaleme almıştır.” İbn Kesîr Rahimehüllâh: “Meânî ve beyân ilminde eli uzun, çokça fetva veren, meânî ilminde eser bırakan, faziletleri kendisinde toplamış bir şahsiyetti.” Askalânî Rahimehüllâh: “Sureti güzel, konuşması fasih, çenesi büyük, omuzları geniş, faziletleri çok, edebiyatı seven yanı sıra dersler veren, incelikleri çok iyi bilen, hattı güzel olan birisiydi.” Ziriklî Rahimehüllâh: “İbaresi tatlı, Arapça, Türkçe, Farsça dillerinde edîb, yumuşak huylu ve birçok fazilet sahibiydi.”