Varlığın Birliği, Şiirin Dili: Klasik Türk Şiirinde Vahdet Düşüncesi

Bu çalışma, tasavvuf düşüncesinin merkezinde yer alan varlık ve birlik meselesini, Klasik Türk şiiri ekseninde ele alan kapsamlı bir incelemedir. Araştırmada, özellikle vahdet-i vücûd öğretisinin teorik temelleri ile bu öğretinin Klasik Türk edebiyatındaki estetik ve kavramsal yansımaları ortaya konulmaktadır. Tasavvufun tarihsel gelişimi ve kavramsal çerçevesi netleştirildikten sonra, varlık probleminin farklı felsefî ve mistik geleneklerdeki ele alınış biçimleri mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Ardından İbnü'l-Arabî düşüncesi merkeze alınarak, varlığın birliği öğretisinin ontolojik, metafizik ve teolojik boyutları sistematik bir biçimde tahlil edilmiştir. Çalışma; mutlak ve izâfî varlık, varlık mertebeleri, fenâ-bekâ, tecellî, bezm-i elest, tevhid, ayân-ı sâbite ve insân-ı kâmil gibi temel tasavvufî kavramların Klasik Türk şiirindeki tezahürlerini, seçilmiş divanlardan örnekler ışığında incelemektedir. Bu bağlamda; sevgilinin güzellik unsurları, ışık ve ayna imajları, yüz ve gönül metaforları gibi mazmunların yalnızca estetik birer figür olmadığı, aksine varlık ve birlik düşüncesinin şiir diliyle ifadesi olduğu vurgulanmaktadır. Vahdet-i vücûd öğretisinin panteizm ve benzeri mistik-felsefî sistemlerle olan ilişkisi de irdelenerek, tasavvufî düşüncenin özgünlüğü ve İslamî referanslarla kurduğu bağ tebarüz ettirilmektedir. Böylece Klasik Türk şiirinin, soyut metafizik meseleleri yüksek bir sembolik anlatımla formüle eden güçlü bir düşünce alanı olduğu gösterilmektedir. Alana önemli bir katkı sunacağı öngörülen bu eser; Klasik Türk edebiyatı, tasavvuf, İslam düşüncesi ve metafizik alanlarında çalışan araştırmacılar için temel bir başvuru kaynağı niteliğindedir.